تضعیف نمادهای هویتی در تولیدات رسانه ای دینی

به قلم رضا عبدی، فعال قرآنی و فرهنگی

در شرایطی که جامعه ایران اسلامی به طور جدی در معرض جنگ نرم فرهنگی و تلاش های هدفمند برای عادی سازی حذف حجاب و تضعیف نشانه های هویتی زن مسلمان قرار دارد، انتظار از گروه های مذهبی، قرآنی و اثرگذار رسانه ای، دقت مضاعف در حفظ مرزهای هویتی و فرهنگی در تمامی لایه های تولید اثر است.

گروه های تواشیح و هم خوانی قرآنی، به ویژه خواهران حافظ و قاری قرآن، صرفاً تولیدکننده یک اثر هنری نیستند؛ بلکه در جایگاه «الگوساز فرهنگی» قرار دارند و آثارشان در سطح جامعه، به خصوص در میان نسل نوجوان و جوان، بازتاب تربیتی و رفتاری دارد. از این رو، کوچک ترین عناصر بصری در آثار آنان نیز حامل پیام است و نمی توان آن را امری حاشیه ای تلقی کرد.

در اثر اخیر که با وجود رعایت اصل حجاب، از نمادهای آشکار هویت پوشش اسلامی زن ایرانی همچون چادر استفاده نشده (که به تازگی در فضای مجازی منتشر شده است) و در مقابل، صحنه آرایی به گونه ای طراحی شده که حتی ابزار موسیقایی و نمایش های تصویری در آن برجسته شده است، این نگرانی جدی وجود دارد که پیام نهایی اثر دچار نوعی دوگانگی و انحراف از هویت مطلوب رسانه دینی شود.

این در حالی است که قرآن کریم اصل «حفظ حیا و پوشش» را به عنوان یک قاعده رفتاری برای جامعه مؤمنان مطرح می کند. خداوند متعال در سوره نور می فرماید: «قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِکَ أَزْکَی لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبیرٌ بمَا یَصْنَعُونَ …» (نور/30)

و در ادامه برای زنان مؤمن نیز می فرماید: «وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَیَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا یُبْدینَ زینَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْیَضْرِبْنَ بخُمُرِهِنَّ عَلَی جُیُوبهِنَّ» (نور/31)

این آیه شریفه به صراحت بر اصل «پوشاندن زینت و رعایت حریم پوشش» تأکید دارد؛ اصلی که در فرهنگ ایرانی-اسلامی، در قالب چادر به عنوان حجاب برتر و نماد کامل تر عفاف تجلی یافته است.

همچنین قرآن کریم نسبت به تأثیر رفتار و ظاهر در جامعه مؤمنان هشدار می دهد و می فرماید: «إِنَّ الَّذینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ فِی الَّذینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ» (نور/19)

که نشان می دهد فضای عمومی و رسانه ای، عرصه بی تفاوتی نسبت به پیام های ظاهری و فرهنگی نیست.

از سوی دیگر، رهبر شهید انقلاب نیز بارها تأکید کرده اند که چادر «حجاب برتر» و «نماد ملی زن ایرانی مسلمان» است و عرصه هنر و رسانه باید در جهت تقویت این هویت حرکت کند، نه کاهش یا حذف تدریجی نشانه های آن. بی توجهی به این اصل، حتی در قالب آثار مذهبی، می تواند ناخواسته در مسیر همان پروژه ای قرار گیرد که هدف آن کمرنگ سازی تدریجی نمادهای عفاف در فضای عمومی است.

بنابراین، انتظار حداقلی از مجموعه های قرآنی و مذهبی آن است که در طراحی بصری آثار خود، نسبت به پیام های پنهان تصویر و اثرگذاری اجتماعی آن حساسیت جدی داشته باشند. حذف یا کم رنگ سازی نمادهایی مانند چادر، هرچند در ظاهر ممکن است یک انتخاب هنری تلقی شود، اما در سطح کلان فرهنگی می تواند به تغییر تدریجی ذائقه و الگوی پوشش در جامعه منجر گردد؛ امری که با مأموریت فرهنگی این گروه ها در تعارض آشکار است.

در نهایت باید تصریح کرد: آثار دینی زمانی اثرگذار و جریان ساز خواهند بود که میان محتوا، پیام و نشانه های بصری آن ها هماهنگی کامل وجود داشته باشد؛ در غیر این صورت، اثر هرچقدر هم که از نظر فنی قوی باشد، در انتقال پیام هویتی دچار ضعف جدی خواهد شد.

انتهای پیام